Kto może kontrolować zwolnienie lekarskie
Podstawą jest art. 68 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Kontrolę prawidłowości wykorzystywania zwolnień przeprowadza ZUS, a płatnik składek, który zgłasza do ubezpieczenia chorobowego ponad 20 osób i sam wypłaca zasiłki, może ją przeprowadzić samodzielnie. Mniejszy płatnik nie prowadzi kontroli we własnym zakresie, ale może zwrócić się do ZUS z wnioskiem o jej przeprowadzenie.
Warto odróżnić dwie kontrole. Pierwsza dotyczy tego, jak pracownik wykorzystuje zwolnienie: czy przebywa pod adresem wskazanym w e-ZLA, czy nie pracuje zarobkowo i czy nie robi niczego, co utrudnia powrót do zdrowia. Druga dotyczy samego orzeczenia o niezdolności: lekarz orzecznik ZUS może wezwać pracownika na badanie i ocenić, czy niezdolność do pracy rzeczywiście istnieje. Przy zwolnieniach długich albo często powtarzanych pracodawca może we wniosku sygnalizować obie kwestie.
- płatnik zasiłków powyżej 20 ubezpieczonych: kontroluje sam albo prosi ZUS,
- płatnik do 20 ubezpieczonych: składa wniosek do ZUS,
- kontrola orzekania o niezdolności: zawsze po stronie lekarza orzecznika ZUS.
Jak złożyć wniosek o kontrolę zwolnienia lekarskiego przez PUE?
Wniosek składa się pisemnie w placówce ZUS właściwej dla siedziby płatnika albo elektronicznie przez PUE eZUS. Kluczowa jest jakość danych: ZUS musi jednoznacznie zidentyfikować pracownika i zwolnienie, a z uzasadnienia powinno wynikać, dlaczego kontrola ma sens właśnie teraz. Zwolnienie trwa często kilka dni, więc wniosek złożony pod koniec okresu niezdolności ma małą szansę na kontrolę pod adresem pobytu. Wniosek pracodawcy do ZUS o kontrolę zwolnienia lekarskiego nie ma urzędowego wzoru: wystarczy pismo z danymi z listy niżej, a w PUE eZUS te same dane wpisujesz w piśmie ogólnym do ZUS, wysyłanym z profilu płatnika. Wniosek może dotyczyć kontroli wykorzystania zwolnienia, kontroli zasadności orzeczenia przez lekarza orzecznika albo obu naraz.
- imię, nazwisko i PESEL pracownika,
- seria i numer zaświadczenia e-ZLA oraz okres niezdolności do pracy,
- adres pobytu w czasie choroby wskazany na zaświadczeniu,
- uzasadnienie: fakty, które budzą wątpliwości, na przykład informacja o pracy u innego podmiotu albo powtarzający się schemat zwolnień przy tych samych okolicznościach,
- dane osoby kontaktowej po stronie pracodawcy.
Uzasadnienie opieraj na faktach, które da się sprawdzić, a nie na przypuszczeniach. Powtarzające się krótkie zwolnienia w poniedziałki albo zaraz po odmowie urlopu to okoliczność, którą warto opisać, ale ZUS ocenia ją samodzielnie. Więcej o tym, jak ułożyć proces po stronie firmy, piszemy na stronie o tym, jak prowadzić kontrolę zwolnień lekarskich.
Jak wygląda kontrola wykorzystywania zwolnienia
Kontrola polega na sprawdzeniu pracownika pod adresem pobytu wskazanym w e-ZLA i na ustaleniu, czy nie wykonuje pracy zarobkowej ani nie podejmuje aktywności niezgodnej z celem zwolnienia. Od 13 kwietnia 2026 r. taką aktywnością jest każda czynność o charakterze zarobkowym, także zlecenie dla innej firmy, a zwykłe sprawy dnia codziennego (zakupy, apteka) nią nie są. Z każdej kontroli sporządza się protokół w dwóch egzemplarzach, a pracownik ma 7 dni na zgłoszenie zastrzeżeń. Nieobecność pod adresem sama w sobie nie przesądza o nadużyciu: pracownik może być na wizycie lekarskiej, w aptece albo w laboratorium. Dlatego kontrolujący często wzywa do złożenia wyjaśnień, zanim wyciągnie wnioski.
Znaczenie ma także oznaczenie na zaświadczeniu: kod 1 oznacza, że chory powinien leżeć, a kod 2, że może chodzić. Żadne z tych oznaczeń nie zwalnia z obowiązku przebywania pod wskazanym adresem i nie pozwala na pracę zarobkową. Pracownik, który zmienia adres pobytu w czasie zwolnienia, powinien o tym zawiadomić pracodawcę i ZUS. Przepisy o kontroli zwolnień zmieniła nowelizacja obowiązująca od 13 kwietnia 2026 r. (nowe wzory upoważnienia i protokołu), więc przed wyciągnięciem konsekwencji korzystaj z aktualnych wzorów.
Skutki stwierdzonego nadużycia zwolnienia
Zgodnie z art. 17 ustawy zasiłkowej osoba, która w czasie zwolnienia wykonuje pracę zarobkową albo podejmuje aktywność niezgodną z celem zwolnienia, traci prawo do zasiłku za cały okres tego zwolnienia, a nie tylko za dzień kontroli. Kodeks pracy stanowi, że wynagrodzenie chorobowe nie przysługuje w przypadkach, w których nie przysługuje zasiłek chorobowy, więc ten sam skutek obejmuje także wynagrodzenie chorobowe. Jeśli świadczenie zostało już wypłacone, podlega zwrotowi, a w przypadku zasiłku wypłacanego przez ZUS rozstrzyga decyzja ZUS.
Samo nadużycie zwolnienia może też mieć skutki dyscyplinarne, ale to osobna ocena prawna, w której liczą się okoliczności konkretnej sprawy. Zanim podejmiesz decyzję kadrową, zadbaj o dokumenty: protokół, wyjaśnienia pracownika i decyzję ZUS. Dla porządku warto też wiedzieć, jak długo pracownik jest już nieobecny, bo po ponad 30 dniach choroby przed powrotem obowiązuje badanie kontrolne z art. 229 § 2 KP, a po przekroczeniu okresów z art. 53 KP pracodawca może rozważyć rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia.
| Etap | Kto działa | Dokument |
|---|---|---|
| Sygnał o możliwym nadużyciu | pracodawca | notatka z faktami |
| Kontrola | płatnik powyżej 20 ubezpieczonych albo ZUS | protokół kontroli |
| Wyjaśnienia | pracownik | pisemne wyjaśnienia |
| Rozstrzygnięcie | płatnik zasiłków albo ZUS | decyzja o utracie prawa do świadczenia |
Jak przygotować firmę do kontroli zwolnień
Wniosek o kontrolę jest skuteczny tylko wtedy, gdy kadry mają dane pod ręką w dniu, w którym pojawia się sygnał. W praktyce oznacza to rejestr zwolnień z adresami pobytu, historią zwolnień każdej osoby i widokiem powtarzających się wzorców. Pomaga też stała procedura: kto zbiera sygnały, kto decyduje o wniosku i kto prowadzi dokumentację. Wskaźniki nieobecności opisujemy szerzej na stronie o tym, jak mierzyć absencję chorobową.